Fizyondan reaktör güvenliğine, yakıt çevriminden radyasyon dozimetrisine A'dan Z'ye nükleer teknoloji terimleri.
Soğutucu kaybı kazalarında (LOCA) reaktör kalbini saniyeler içinde borlu suyla doldurarak yakıt çubuklarının aşırı ısınıp erimesini önleyen; yüksek ve alçak basınçlı aktif pompalar ile pasif hidroakümülatörlerden oluşan çok katmanlı acil soğutma sistemi.
Savunma Derinliği İlkeleri →Hidrojen yerine döteryum izotopu içeren su molekülü ($D_2O$). Nötron yutma olasılığı son derece düşük olduğu için zenginleştirilmemiş doğal uranyum yakıtı kullanan reaktörlerde (CANDU vb.) mükemmel bir yavaşlatıcı (moderatör) görevi görür.
Moderatör Tiplerini İncele →Türkiye'nin Mersin ili Gülnar ilçesinde inşa edilen, her biri 1200 MWe gücünde 4 adet VVER-1200 tipi 3+ Nesil basınçlı su reaktöründen oluşan ilk nükleer güç santrali.
Detaylı Rehberi Oku →Periyodik tabloda aktinyumdan lawrensiyuma kadar uzanan 15 radyoaktif ağır element grubu. Uranyum, toryum ve plütonyum nükleer yakıt çevriminin ana aktinitleridir.
Radyasyondan korunmanın temel felsefesi. Ekonomik ve sosyal faktörler gözetilerek tüm radyasyon maruziyetlerinin 'makul olarak ulaşılabilecek en düşük düzeyde' (As Low As Reasonably Achievable) tutulmasını şart koşan uluslararası ICRP standardı (Zaman, Mesafe, Zırhlama).
Korunma İlkelerini Oku →Fisyon zincirleme tepkimesi durdurulduktan sonra reaktör kalbinde biriken fisyon ürünlerinin radyoaktif bozunması sonucu açığa çıkmaya devam eden termal ısı.
Soğutma Sistemlerini İncele →Basınçlı su reaktörlerinde (PWR) birincil devredeki suyun kaynamasını önlemek amacıyla suyu yaklaşık 150-160 atmosfer yüksek basınç altında tutan buhar-su dengeli basınç tankı.
PWR Devrelerini İncele →Radyoaktivite şiddetinin SI birimi. Bir radyoaktif maddede saniyede bir çekirdeğin bozunması ($1\text{ bozunma/sn}$) 1 Becquerel olarak tanımlanır.
Birimler Rehberini Oku →Reaktör soğutucusuna güçlü bir nötron yutucu olan Bor-10 izotopunu içeren borik asit çözeltisi enjekte ederek mekanik kontrol çubuklarından bağımsız olarak zincirleme fisyonu kimyasal yolla durduran yedekli güvenlik sistemi.
Kimyasal Kontrolü İncele →Reaktör soğutucusunda kaynama veya gaz oluşumu sonucu buhar kabarcıkları (boşluk) arttığında reaktivitede meydana gelen değişim oranı. PWR ve VVER reaktörlerinde bu katsayı negatiftir; kaynama başladığında nükleer reaksiyon kendiliğinden yavaşlar.
İç Güvenlik Katsayıları →Reaktör kalbinde ısınan radyoaktif birincil devre suyundan gelen ısıyı, ayrı bir çevrimdeki ikincil suya aktararak türbini döndürecek temiz buharı üreten devasa ısı eşanjörü.
Buhar Çevrimini Gör →Reaktör kalbinde suyun doğrudan kaynamasına izin verilen ve üretilen buharın ayrı bir buhar jeneratörüne ihtiyaç duyulmadan doğrudan türbine yönlendirildiği tek devreli hafif su reaktörü türü.
PWR ve BWR Farkını Oku →Ağır su ($D_2O$) moderatörlü ve soğutuculu, uranyum zenginleştirmeye gerek duymadan doğal uranyumla çalışabilen ve reaktör çalışırken durdurulmadan yakıt ikmali yapılabilen Kanada tasarımı basınçlı tüp reaktörü.
Yakıt Çeşitlerini Keşfet →Reaktör soğutma suyunun tamamen tükenmesi durumunda artık ısının yakıt çubuklarını eritecek aşırı sıcaklıklara ($>2000^\circ\text{C}$) ulaşması senaryosu.
Güvenlik Önlemlerini Oku →Reaktör basınç kabını çevreleyen iç ve dış iki kat masif betonarme kubbe. İç cidar kaza durumunda yüksek basınca ve radyoaktiviteye sızdırmazlık sağlarken, 1.5 metre kalınlığındaki dış cidar ağır uçak çarpmalarına, depreme ve dış şoklara karşı korur.
Reaktör Binası Kesiti →PWR reaktörlerinde yakıtın kullanım ömrü boyunca reaktivite fazlalığını dengelemek amacıyla birincil soğutma suyuna eklenen ve yakıt tükendikçe derişimi kademeli olarak seyreltilen borik asit kimyasal kontrol yöntemi.
PWR Soğutma Devreleri →Hiçbir nükleer güvenlik fonksiyonunun tek bir ekipmana dayanmamasını öngören; fiziksel bariyerler, çok katmanlı koruma sistemleri ve bağımsız acil durum hatlarından oluşan güvenlik mimarisi.
5 Savunma Katmanını Oku →Elektrik pompalarına ihtiyaç duymaksızın; ısınan suyun genleşerek yükselmesi ve soğutucuda soğuyan suyun yoğunlaşarak alçalması prensibiyle (yoğunluk farkı) reaktör kalbinden artık ısıyı pasif olarak uzaklaştıran fiziksel akış mekanizması.
Pasif Soğutma Sistemleri →Kendisi termal nötronlarla doğrudan fisyon yapamayan ancak bir nötron soğurarak beta bozunması sonucu fisil bir izotopa dönüşebilen madde (Örn: Uranyum-238 ve Toryum-232).
Toryum Dönüşümünü İncele →Yakıt ısındıkça uranyum atomlarının termal titreşimlerinin artması ve rezonans nötron yakalama kabiliyetinin yükselmesi; sıcaklık arttığında reaksiyonu kendiliğinden yavaşlatan temel fiziksel emniyet mekanizması.
Nükleer yakıtın yüksek sıcaklıkta sıvı florür veya klorür tuzları içinde çözünmüş halde bulunduğu, atmosferik basınçta çalışan ve basınç patlaması riski olmayan 4. Nesil ileri reaktör türü.
MSR ve Toryumu Öğren →Herhangi bir enerjideki (özellikle termal/yavaş) bir nötronu soğurduğunda zincirleme fisyon tepkimesini kendi kendine sürdürebilen izotoplar (Örn: U-235, U-233, Pu-239).
Yakıt Rehberini İncele →Ağır bir atom çekirdeğinin (örneğin U-235) bir nötron soğurması sonucu iki veya daha fazla hafif çekirdeğe bölünerek muazzam miktarda ısı enerjisi ve yeni nötronlar açığa çıkarması süreci.
Fisyon Rehberini Oku →Hafif atom çekirdeklerinin (döteryum ve trityum gibi) aşırı yüksek sıcaklık ve basınç altında birleşerek daha ağır bir çekirdek oluşturması ve enerji açığa çıkarması (Güneş'in enerji üretim prensibi).
Fisyon anında hemen değil, fisyon ürünlerinin beta bozunması sonucu saniyeler veya dakikalar sonra salınan nötronlar (tüm nötronların yaklaşık %0.65'i). Nükleer reaktörlerin mekanik kontrol çubuklarıyla kararlı ve güvenli biçimde kontrol edilebilmesini sağlayan kritik fizik olgusudur.
Zincirleme Reaksiyon Kontrolü →Maddenin veya biyolojik dokunun soğurduğu radyasyon enerjisinin (Soğurulan Doz) SI birimi. $1\text{ Gy} = 1\text{ Joule/kg}$ enerji transferine karşılık gelir.
Doz Birimlerini Öğren →Nötron yavaşlatıcısı (moderatör) kullanmayan, hızlı nötronlarla U-238'i fisil Plütonyum-239'a dönüştürerek tükettiğinden daha fazla nükleer yakıt üreten ve doğal uranyum kullanım verimini 60 katına çıkaran 4. Nesil reaktör tipi.
İleri Reaktör Teknolojileri →Kaza durumunda reaktör içinde birikebilecek hidrojen gazını elektrik veya operatör müdahalesi olmaksızın platin-paladyum katalizörlerle oksijenle birleştirip suya dönüştüren pasif güvenlik ekipmanı.
Birleşmiş Milletler bünyesinde nükleer teknolojinin barışçıl amaçlarla kullanılmasını teşvik eden, nükleer güvenlik standartlarını belirleyen ve nükleer silahların yayılmasını önlemek için uluslararası denetim (güvence) yürüten küresel çatı kuruluş.
Küresel Nükleer Kurumlar →İyonlaştırıcı radyasyonun insan sağlığı ve biyolojik dokular üzerindeki etkilerini inceleyerek dünya genelinde kabul gören radyasyon doz limitlerini ve korunma prensiplerini (ALARA vb.) yayınlayan bağımsız bilimsel otorite.
Doz Limitleri ve Standartlar →Atomlardan veya moleküllerden elektron kopararak iyon oluşturabilecek kadar yüksek enerji taşıyan elektromanyetik dalgalar (X ve gama ışınları) veya parçacıklar (alfa, beta, nötron).
Radyasyon Rehberini Oku →Reaktörden çıkan kullanılmış nükleer yakıtın kimyasal işlemlerle yeniden işlenerek içindeki %96 oranındaki kullanılmamış uranyum ve plütonyumun geri kazanılıp yeni yakıt (MOX vb.) olarak değerlendirilmesi stratejisi.
Yakıt Geri Dönüşümünü İncele →Bir enerji santralinin belirli bir zaman diliminde gerçekte ürettiği elektrik miktarının, maksimum güçte sürekli çalışması durumunda üretebileceği teorik miktara oranı. Nükleer santrallerde bu oran %90'ın üzerindedir.
Kapasite Faktörünü Keşfet →Reaktör birincil soğutma borularında meydana gelebilecek bir yırtılma veya kırılma sonucu yüksek basınçlı suyun boşalması senaryosu. Modern santrallerde acil kor soğutma sistemlerini (ECCS) ve hidroakümülatörleri otomatik devreye sokan temel tasarım kazasıdır.
Acil Kor Soğutma Sistemleri →Doğal Kobalt-59'un nükleer araştırma reaktörlerinde nötron bombardımanıyla aktifleştirilmesiyle üretilen, yüksek enerjili gama ışınları yayan radyoizotop. Kanser tedavisinde (radyoterapi), endüstriyel radyografide ve tıbbi cihazların sterilizasyonunda vazgeçilmezdir.
Nükleer Tıp ve Sanayi →Bor, kadmiyum veya hafniyum gibi nötronları güçlü bir şekilde yutan malzemelerden üretilen ve reaktör çekirdeğine sokulup çıkarılarak reaksiyon hızını veya kapatmayı yöneten çubuklar.
Bir çekirdek erimesi kazasında nükleer yakıt peletlerinin, zirkonyum kılıfların, kontrol çubuklarının ve reaktör çeliğinin aşırı ısı altında birleşerek erimesiyle oluşan lav kıvamındaki radyoaktif karışım.
Aşırı kazalarda reaktör kabı erirse, tabana akan erimiş koryumu içine hapsedip özel soğurucu kimyasallarla soğutan ve beton temelin delinmesini önleyen konik emniyet yapısı.
Akkuyu Kor Tutucusunu Oku →Reaktör çekirdeğinde fisyon tepkimelerinin kendi kendini tam dengede sürdürdüğü durum. Üretilen nötron sayısı ile kaybolan/yutulan nötron sayısının eşit olması halidir.
Fiziksel Detayları Oku →Fisyon ürünü İyot-135'in bozunmasıyla oluşan Ksenon-135 izotopunun muazzam nötron yutma kabiliyeti ($~2.6\times 10^6\text{ barn}$). Reaktör ani kapatıldığında ksenon miktarı hızla tepe noktasına ulaşır ve reaktörün belirli bir süre yeniden başlatılmasını engelleyen geçici negatif reaktivite oluşturur.
Reaktör Fiziğini İncele →Su havuzlarında 5-10 yıl boyunca termal olarak soğutulan kullanılmış nükleer yakıtların, 50 ila 100 yıl boyunca pasif hava dolaşımıyla güvenle depolandığı çok katmanlı masif çelik ve ağır beton muhafaza siloları.
Nükleer Atık Yönetimi →Elektrik gücü genellikle 300 MWe veya altında olan, fabrikada seri üretilip sahada modüler monte edilebilen, pasif güvenlik sistemleriyle donatılmış yeni nesil nükleer reaktörler.
SMR Teknolojisini Keşfet →Fisyon sonucu açığa çıkan yüksek hızlı (hızlı) nötronların çekirdekle çarpışarak termal (yavaş) nötron seviyesine inmesini ve yeni fisyonlar oluşturabilmesini sağlayan madde (Örn: Hafif su, ağır su, grafit).
PWR ve BWR Moderatörünü Oku →Kullanılmış nükleer yakıtın yeniden işlenmesiyle geri kazanılan plütonyum dioksit ($PuO_2$) ile doğal veya tükenmiş uranyum dioksitin ($UO_2$) karıştırılmasıyla üretilen, ticari hafif su reaktörlerinde yeniden elektrik üreten geri dönüştürülmüş yakıt türü.
Yakıt Geri Dönüşüm Süreci →Nükleer Düzenleme Kurumu. Türkiye'de nükleer enerji, iyonlaştırıcı radyasyon ve radyoaktif atık faaliyetlerinin güvenliğini denetleyen, lisanslayan bağımsız resmi otorite.
Kurumlar Rehberini İncele →Reaktör sıcaklığı yükseldiğinde fizik kuralları gereği zincirleme reaksiyonun kendiliğinden yavaşlamasını ve reaktörün aşırı ısınmasını engelleyen otomatik iç emniyet özelliği.
Bir atom çekirdeğinin belirli enerjideki bir nötronla etkileşime (fisyon, saçılma veya yutulma) girme olasılığını ifade eden mikroskobik etkin alan ölçüsü. Birimi Barn'dır ($1\text{ barn} = 10^{-24}\text{ cm}^2$).
Nötron Etkileşimlerini Oku →Finlandiya'da inşa edilen dünyanın ilk kalıcı yüksek seviyeli nükleer atık depolama tesisi. Kullanılmış yakıt demetleri masif bakır kapsüllere hapsedilip 450 metre derinlikteki granit ana kaya içine bentonit kiliyle 100.000 yıl süreyle izole edilmektedir.
Derin Jeolojik Depolama →Dizel jeneratör, elektrik pompası veya insan müdahalesine ihtiyaç duymaksızın; sadece yerçekimi, doğal sirkülasyon, basınç farkı ve buharlaşma gibi doğa kanunlarıyla çalışan acil soğutma sistemleri.
Sismik Pasif Sistemleri Oku →Hastaya damar yoluyla Flor-18 (FDG) gibi pozitron yayan bir radyofarmasötik verilerek tümör hücrelerinin glikoz metabolizmasını moleküler düzeyde görüntüleyen ileri nükleer tıp tanı teknolojisi.
Nükleer Tıp Uygulamaları →Uranyum-238'in bir nötron soğurması sonucu oluşan ve fisyon yapabilen yapay bir izotop. Nükleer güç reaktörlerinde üretilen elektriğin yaklaşık 1/3'ü çalışma sırasında oluşan Pu-239'un fisyonundan elde edilir.
Dünyada en yaygın kullanılan güç reaktörü türü. Reaktör kalbindeki birincil su yüksek basınç altında tutularak kaynaması önlenir ve ısısını buhar jeneratörleri üzerinden ikincil devreye aktarır.
PWR ve BWR Farkını Öğren →Yerkabuğundaki doğal uranyum ve radyumun radyoaktif bozunması sonucu oluşan, kokusuz, renksiz, havadan yaklaşık 7.5 kat daha yoğun doğal radyoaktif soy gaz. İnsanların maruz kaldığı yıllık doğal arka plan radyasyonunun yaklaşık yarısını oluşturur.
Kişisel Dozunu Simüle Et →Farklı iyonlaştırıcı radyasyon türlerini durdurmak veya zayıflatmak için kullanılan materyaller: Alfa parçacıkları için ince kağıt tabakası veya cilt, beta için pleksiglas/alüminyum, gama ışınları için kalın kurşun veya ağır beton, nötronlar için ise borlu su veya parafin.
Zırhlama İlkelerini Öğren →Nükleer tıp uygulamalarında kanser gibi hastalıkların erken teşhisinde (PET/SPECT) ve hedefe yönelik tedavisinde kullanılan radyoizotop içeren tıbbi ilaç bileşikleri.
Nükleer Tıp Alanlarını Oku →Uranyum madenciliği ve cevher liçi işlemlerinden sonra elde edilen, yaklaşık %70 ila %90 oranında uranyum oksit içeren sarı renkli konsantre toz hammadde. Zenginleştirme öncesi $UF_6$ (uranyum hekzaflorür) gazına dönüştürülür.
Uranyum Üretim Aşamaları →Bir anormallik, deprem veya acil durumda kontrol çubuklarının yerçekimi ve yay mekanizmalarıyla reaktör kalbine saniyeler içinde düşürülerek fisyonun derhal durdurulması işlemi.
SCRAM Mekanizmasını İncele →İyonlaştırıcı radyasyonun insan vücudu ve biyolojik dokular üzerindeki sağlık etkisini (Eşdeğer ve Etkin Doz) ölçen SI birimi. Genellikle milisievert (mSv) veya mikrosievert ($\mu\text{Sv}$) olarak kullanılır.
Sievert ve Gray Farkını Oku →Türkiye Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu. Türkiye'de nükleer teknoloji, temiz enerji, toryum ve nadir toprak elementleri alanlarında Ar-Ge yürüten çatı araştırma kurumu.
TENMAK Rolünü Öğren →Moderatör içinde ortam atomlarıyla termal dengeye ulaşmış yavaş nötron (yaklaşık $0.025\text{ eV}$ kinetik enerji ve $~2200\text{ m/s}$ hız). U-235 çekirdeğinde fisyon tepkimesini tetikleme olasılığı (tesir kesiti) hızlı nötronlara kıyasla yüzlerce kat daha yüksektir.
Nötron Enerjisi ve Fisyon →Doğada uranyumdan 3-4 kat daha bol bulunan, tek başına fisil olmayan ancak bir nötron soğurarak fisil U-233'e dönüşebilen doğal radyoaktif element. Türkiye zengin toryum yataklarına sahiptir.
Türkiye Toryum Rehberini Oku →Bir kimyasal elementin veya izotopun nükleer tepkimelerle (nötron bombardımanı gibi) başka bir elemente dönüştürülmesi. Uzun ömürlü nükleer atıkların kısa ömürlü izotoplara dönüştürülmesinde incelenmektedir.
Uranyum zenginleştirme sürecinde fisil U-235 izotopu ayrıştırıldıktan sonra arta kalan, %99.7'den fazlası U-238'den oluşan, doğal uranyumdan daha düşük radyoaktiviteye ancak aşırı yüksek kütle yoğunluğuna ($~19.1\text{ g/cm}^3$) sahip yan ürün.
Uranyum Zenginleştirme →Türkiye'de Sinop ve Trakya başta olmak üzere yeni nükleer güç santrali projelerinin geliştirilmesi, uluslararası teknoloji ortaklıklarının kurulması ve kamu payının yönetilmesinden sorumlu ulusal nükleer proje şirketi.
Türkiye Nükleer Kurumları →Doğal uranyum içinde yalnızca %0.7 oranında bulunan fisil U-235 izotopunun santrifüj yöntemiyle güç reaktörlerinin ihtiyaç duyduğu %3 ila %5 seviyesine çıkarılması işlemi.
Zenginleştirme Adımlarını Oku →Yüksek seviyeli radyoaktif sıvı atıkların borosilikat camla yüksek sıcaklıkta eritilerek sızdırmaz, çözünmez ve kimyasal olarak inert katı bir cam blok haline getirilmesi teknolojisi.
Atık İzolasyonunu Oku →Akkuyu NGS'de kullanılan Rus tasarımı basınçlı su reaktörü serisi (VVER-1200). Çift cidarlı koruma kabuğu, kor tutucu ve pasif ısı tahliye sistemleriyle donatılmış 3+ Nesil bir santraldir.
VVER-1200 Güvenliğini İncele →Bir nükleer yakıt demetinin reaktör kalbinde geçirdiği süre boyunca birim ağır metal tonu başına ürettiği toplam termal enerji miktarı ($MWd/tU$). Yakıtın ne kadar verimli kullanıldığını ve reaktörden ne zaman çıkarılması gerektiğini belirleyen temel mühendislik metriğidir.
Yakıt Çevrim Verimi →Radyoaktif bir malzemedeki atom çekirdeklerinin yarısının kendiliğinden bozunarak başka çekirdeklere dönüşmesi için geçen süre.
Radyasyon Temellerini Oku →Uranyum yakıt peletlerini çevreleyen, nötron soğurma yeteneği son derece düşük, korozyona ve yüksek basınca dayanıklı zirkonyum alaşımlı sızdırmaz tüp (nükleer savunmanın 2. bariyeri).
Yakıt Çubuklarını İncele →Farklı bir terim veya kısaltma yazabilir ya da harf sekmelerinden seçim yapabilirsiniz.