Becquerel, gray ve sievert radyasyonla ilgili farklı büyüklükleri ölçer. Bu birimleri birbirinin yerine kullanmak, bir aracın hızını kilogramla anlatmaya çalışmak gibi yanlış bir karşılaştırmaya yol açar.
- Becquerel, radyoaktif kaynağın ne kadar hızlı bozunduğunu;
- Gray, bir maddenin ne kadar enerji soğurduğunu;
- Sievert, radyasyon korunması açısından biyolojik etkiyle ilişkili dozu ifade etmek için kullanılır.
Becquerel neyi ölçer?
Becquerel (Bq), aktivite birimidir. Bir becquerel, saniyede bir radyoaktif bozunma anlamına gelir. Aktivite, kaynağın içinde ne kadar hızlı çekirdek dönüşümü gerçekleştiğini söyler; bir insanın aldığı dozu doğrudan göstermez.
Aynı aktiviteye sahip iki kaynak farklı radyasyon türleri yayabilir, farklı geometrilerde bulunabilir veya kişiden farklı uzaklıklarda olabilir. Bu nedenle yalnızca becquerel değerinden sağlık etkisi çıkarılamaz.
Gray neyi ölçer?
Gray (Gy), soğurulan doz birimidir. Bir kilogram madde tarafından bir joule enerji soğurulması bir gray olarak tanımlanır. Buradaki madde insan dokusu, endüstriyel bir ürün veya başka bir malzeme olabilir.
Gray fiziksel olarak soğurulan enerjiyi anlatır. Farklı radyasyon türlerinin biyolojik etkileri aynı soğurulan enerji için farklı olabileceğinden radyasyon korunmasında ek değerlendirmeler gerekir.
Sievert neyi ölçer?
Sievert (Sv), radyasyonun türünü ve ilgili biyolojik ağırlıklandırmaları hesaba katan korunma büyüklüklerinin birimidir. Eşdeğer doz ve etkin doz gibi kavramlar sievert ile ifade edilir.
Günlük ve mesleki değerlendirmelerde sievertin daha küçük alt birimleri olan millisievert ve mikrosievert sık kullanılır. Ancak bir doz değerinin anlamı, ölçümün süresi ve bağlamı belirtilmeden yorumlanmamalıdır.
Neden tek bir radyasyon birimi yok?
Radyasyon sürecinde üç farklı soru vardır:
- Kaynakta kaç bozunma oluyor?
- Hedef madde ne kadar enerji soğuruyor?
- Bu enerji radyasyon korunması açısından nasıl değerlendiriliyor?
Becquerel, gray ve sievert bu soruların farklı bölümlerine cevap verir. Bir ölçüm raporu okunurken kullanılan büyüklük, birim, zaman aralığı ve ölçüm koşulları birlikte incelenmelidir.
Sık yapılan yanlışlar
- Yüksek becquerel değerini otomatik olarak yüksek kişisel doz saymak
- Gray ve sieverti bütün koşullarda eşit kabul etmek
- Saatlik doz hızı ile toplam dozu karıştırmak
- Mikro, mili ve temel birim ön eklerini gözden kaçırmak
Kaynaklar
- TENMAK, Radyasyon Nedir?: https://www.tenmak.gov.tr/nuken/ogrenci/bolum4_03.html
- IAEA, Radiation, People and the Environment: https://www.iaea.org/sites/default/files/radiation0204.pdf